by Phong TranKịch bản di dời uranium khỏi Iran và bài toán hậu cần của Mỹ
Số vật liệu hạt nhân của Iran hiện là nút thắt then chốt trong các cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran. Hồi giữa tháng, ông Trump nói rằng Iran đã đồng ý chuyển giao kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao cho Mỹ, nhưng phía Iran đã phủ nhận tuyên bố này chỉ vài giờ sau đó.
Nếu ý tưởng này trở thành hiện thực, quá trình vận chuyển uranium làm giàu khỏi Iran sẽ bao gồm chiết xuất vật liệu từ các cơ sở hạt nhân đã bị phá hủy dưới đòn tập kích của Mỹ – Israel, nơi các thanh sát viên quốc tế đã không thể tiếp cận trong 10 tháng qua. Quá trình này cũng đòi hỏi một thỏa thuận chính trị về việc số uranium đã làm giàu của Iran có thể được chuyển đến đâu.
Mỹ từng có nhiều kinh nghiệm trong việc vận chuyển uranium làm giàu mức độ cao ở các quốc gia khác, nhưng theo các cựu quan chức và chuyên gia ngoài chính phủ, chính quyền Tổng thống Donald Trump sẽ đối mặt những thách thức chưa từng có khi di dời vật liệu hạt nhân này khỏi Iran.
“Đây có lẽ là chiến dịch di dời uranium phức tạp nhất trong lịch sử”, Andrew Weber, cựu quan chức Lầu Năm Góc từng tham gia các chiến dịch tương tự trước đây, nhận định. “Hiện còn rất nhiều yếu tố bất định do các cuộc tấn công của Mỹ hồi tháng 6 năm ngoái, cùng những yêu cầu khắt khe về hậu cần, rủi ro an ninh và căng thẳng đối ngoại”.
Iran có đủ uranium làm giàu 60% để cung cấp nhiên liệu cho khoảng 11 vũ khí hạt nhân. Chính quyền Trump nhất quyết yêu cầu Tehran phải chuyển số uranium đã làm giàu gần cấp độ vũ khí này ra nước ngoài nhằm chặn nguy cơ Tehran sở hữu bom nguyên tử. Tờ Wall Street Journal hôm 17/4 đưa tin chính quyền Trump sẵn sàng giải tỏa khoảng 20 tỷ USD tài sản đang bị đóng băng của Iran ở nước ngoài để đổi lấy việc họ bàn giao kho dự trữ uranium.
Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), một nửa lượng vật liệu hạt nhân làm giàu cấp độ cao của Iran đang nằm trong các đường hầm dưới lòng đất tại khu phức hợp hạt nhân Isfahan. Số còn lại được lưu trữ tại cơ sở làm giàu Natanz. Cả hai địa điểm đều bị hư hại nặng sau các cuộc không kích của Mỹ – Israel vào Iran hồi mùa hè năm ngoái. Theo báo cáo tình báo, Tehran từng gia cố lối ra vào tại Isfahan và Natanz trước khi xung đột nổ ra hồi tháng hai, nhưng các đòn tấn công gần đây từ Mỹ – Israel vào Natanz đã khiến những lối vào này bị vùi lấp sâu hơn.
Việc Iran chuyển giao số uranium đã làm giàu của mình để đổi lấy các lợi ích kinh tế lớn vốn từng có tiền lệ. Cụ thể, trong khuôn khổ thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giúp dỡ bỏ những lệnh trừng phạt kinh tế nặng nề lên nước này, hơn 11 tấn uranium làm giàu ở mức dưới 20% đã được chuyển sang Nga.
Thỏa thuận trên giới hạn kho dự trữ của Iran ở mức dưới 300 kg uranium làm giàu 3,67% trong vòng 15 năm. Tuy nhiên, mọi thứ bắt đầu đổ vỡ sau khi ông Trump rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018.
Theo IAEA, trước các cuộc tấn công hồi tháng 6 năm ngoái, Iran sở hữu 441 kg uranium làm giàu cấp độ cao 60% và khoảng 200 kg uranium làm giàu 20%. Lượng vật liệu kể trên có thể được làm giàu lên mức 90% đủ để chế tạo vũ khí chỉ trong vòng vài tuần.
Iran hiện không còn làm giàu uranium và khả năng này được cho là đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng sau cuộc xung đột hồi tháng 6 năm ngoái. Các nguồn tin thân cận với tiến trình đàm phán cho hay Tehran từng đề nghị pha loãng số uranium làm giàu cấp độ cao 60% xuống còn tối đa 20%, giúp xoa dịu phần nào mối lo ngại ở Washington. Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn tin rằng để chặn hoàn toàn khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân của Iran, toàn bộ số uranium làm giàu phải được kiểm soát.
“Chúng phải rời khỏi Iran”, Richard Nephew, chuyên gia đàm phán hạt nhân với Iran dưới thời chính quyền tổng thống Barack Obama và Joe Biden, nói.
Mỹ từng thu hồi 600 kg uranium làm giàu cấp độ cao 90% từ một nhà máy ở Kazakhstan trong chiến dịch bí mật năm 1994 mang tên Dự án Sapphire. Khi đó, một đội ngũ của Mỹ đã túc trực tại đây hơn một tháng để đóng gói số vật liệu vào hơn 440 thùng chuyên dụng, trước khi đưa lên hai chiếc vận tải cơ C-5 khổng lồ để chuyển đi.
Hai máy bay được tiếp nhiên liệu trên không ba lần để chuyến hàng hạt nhân không phải lưu lại bất kỳ sân bay nước ngoài nào trước khi đáp xuống căn cứ không quân Dover tại Delaware. Đây là những chuyến bay dài nhất trong lịch sử của dòng máy bay C-5. Sau khi hạ cánh, số vật liệu cấp độ vũ khí này được vận chuyển trên các xe tải không gắn biển tới phòng thí nghiệm quốc gia Oak Ridge tại Tennessee, nơi người ta pha loãng chúng để sử dụng cho các lò phản ứng điện của Mỹ.
4 năm sau, các chuyên gia Mỹ và Anh đã thu hồi gần 5 kg uranium làm giàu cấp độ cao từ một lò phản ứng nghiên cứu cũ của Liên Xô gần Tbilisi, Gruzia. Số vật liệu này được đưa lên máy bay C-5 để chuyển tới một cơ sở hạt nhân tại Scotland.
Dựa trên hai chiến dịch này và những hoạt động thu hồi khác trên thế giới, Bộ Năng lượng Mỹ cùng các phòng thí nghiệm hạt nhân trực thuộc đã thiết lập một “chương trình đóng gói cơ động”. Theo đó, Mỹ có một quy trình để triển khai chuyên gia cùng các thiết bị phòng thí nghiệm như máy X-quang, cân, buồng thao tác cách ly ra nước ngoài để chiết tách plutonium hoặc uranium làm giàu cấp độ cao.
Nếu Mỹ cử chuyên gia tới Iran, các chuyên gia IAEA có thể được mời đến để xác nhận số lượng và mức độ làm giàu của số uranium cần chuyển đi sau khi khai quật chúng.
“Đây sẽ là một công việc cực kỳ khó khăn và có thể kéo dài nhiều tuần”, Scott Roecker, cựu giám đốc Văn phòng Thu hồi Vật liệu Hạt nhân thuộc Bộ Năng lượng Mỹ, nhận xét.
Do số uranium làm giàu cấp độ cao của Iran được lưu trữ dưới dạng khí trong các bình chứa nặng, Roecker cho rằng các chuyên gia sẽ cần đánh giá xem liệu có thể vận chuyển an toàn chúng ở trạng thái đó không hay phải chuyển hóa sang dạng bột oxit trước.
Những vấn đề phát sinh khác sẽ xuất hiện nếu một số bình chứa uranium chôn dưới lòng đất bị hư hại. Theo David Albright, cựu thanh sát viên vũ khí và là người đứng đầu Viện Khoa học và An ninh Quốc tế, công việc này có thể thực hiện bằng những thiết bị điều khiển từ xa chuyên dụng để kiểm tra mức độ hư hại cũng như kiểm đếm những vật liệu nguy hiểm.
“Bản thân số vật liệu này có thể gây ra một số thách thức về kỹ thuật nhưng chúng ta hoàn toàn có khả năng xử lý về mặt chuyên môn. Và một khi đã đưa chúng về dạng vận chuyển được thì mọi việc sau đó sẽ khá thuận lợi”, Roecker nói.
Một câu hỏi khác đặt ra là số vật liệu hạt nhân thu từ Iran sẽ được chuyển đến đâu. Các quan chức Iran từng phản đối bất kỳ thỏa thuận nào mà trong đó Mỹ sẽ tiếp nhận số uranium của họ. WSJ dẫn lời một số chuyên gia đề xuất số vật liệu này có thể được chuyển sang Nga như từng thực hiện theo thỏa thuận năm 2015 hoặc pha loãng rồi bán cho một công ty thương mại.
Axios đưa tin Tổng thống Putin từng đề xuất phương án chuyển uranium từ Iran sang Nga trong cuộc điện đàm với Tổng thống Mỹ nhưng ông Trump không đồng ý.
Weber cho rằng một phương án thay thế là chuyển số vật liệu trên tới Kazakhstan bằng đường hàng không, nơi đặt ngân hàng uranium làm giàu thấp do IAEA kiểm soát. Số uranium làm giàu cấp độ cao của Iran có thể được pha loãng rồi lưu trữ tại ngân hàng này, nơi sẽ hỗ trợ các quốc gia có nguồn cung cấp nhiên liệu cho nhà máy điện hạt nhân của họ nếu chuỗi cung ứng bị gián đoạn.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)